Uyarılma Nedir Biyolojide? Bir Genç Yetişkinin Gözünden
Hayatın Uyarıcıları: Biyolojik “Dikkat Et” Sinyali
Biyoloji dersi zamanlarında, öğretmenin “Uyarılma nedir?” diye sorduğunda aklımızda canlanan tek şey genellikle “Biyoloji sıkıcı, ama hocanın bugün esprili hali var!” oluyor. Ama işin aslına bakarsak, “uyarılma” biyolojide gerçekten çok daha ilginç bir kavram. İzmir’de 25 yaşında, her şeyin olası komik yanını görmek isteyen, ama bir yandan da fazlasıyla derin düşünen biri olarak, bu biyolojik terimin ne kadar heyecan verici olduğunu sizlere anlatmam gerek.
Uyarılma, biyolojik bir anlamda, vücudun dışarıdan gelen bir uyarana (ses, ışık, dokunma, vs.) verdiği ilk tepkiyi ifade eder. Yani bir anlamda, vücudun “dikkat et!” dediği an. “Ah, bir şey oldu, hemen bir tepki vermeliyim” dediği an. Kısacası, biyolojik uyarılma aslında vücudun sizi uyandırıp, “Bak, şimdi çok dikkatli olman lazım!” dediği durumdur. Ama tabii, ben her şeyi hayatla ilişkilendirme eğilimindeyim, yani hemen düşünmeye başlıyorum: “Birinin bana ‘Dikkat et!’ demesi gibi bir şey değil mi bu? Hani mesela arkadaşın ‘Ya, düşeceksin!’ dediğinde nasıl gözlerin açılır ya, işte aynı mantık!”
Uyandım! Hadi, Şimdi Ne Olacak?
Bir düşünün, sabah uyandınız ve aniden bir ses duydunuz: “Ahh, yok ya, saat 10 olmuş!” Ne yapıyorsunuz? O an uyarılma devreye giriyor işte! Gözleriniz açılır, kalbiniz hızlanır, beyniniz hemen “Hadi ama! Hadi! Artık bir şeyler yap!” diye bağırmaya başlar. Çünkü o ses, bir uyarıcı. Uyarılma nedir biyolojide? Biyolojik açıdan, vücut bu uyarıcıyı alıp hemen tepki verir. Ama bu sadece fiziksel değil, aynı zamanda psikolojik bir tepki de olabilir.
Kendimi sıklıkla bu durumla buluyorum. Mesela geçen gün, arkadaşlarım bir kafenin önünden geçerken, kapıdan bir esnafın elinde döner tabağı tutarken, kazara yere düşürdüğünü gördüm. Herkesin tavrı gayet sakin, ama içimden bir şeyler “Hadi, hemen ona yardım et!” diye bağırıyordu. Sonra gözlerimle ona bakıp, içimden bu biyolojik uyaranın etkisiyle göz göze geldim ve iç sesim “Bunu görmek için mi geldik buraya?” diye kendi kendime sordu. O esnada vücudumun nasıl bir anlık tepki verdiğini ve o uyarılmanın biyolojik olarak bana nasıl etki ettiğini düşündüm. Ne garip, değil mi?
Uyarılma Nedir Biyolojide? Teoriler ve Komik Anlatımlar
Biyoloji dersinde işlediğimizde bu konuda çeşitli teoriler vardı ama kimse bize “Hadi, şimdi biyolojik uyarılmayı bir arkadaşın evinde dene!” demedi. Oysa düşündüğümde, en güzel uyarılma anları aslında sosyal hayatta oluyor. Örneğin, bir akşam arkadaş grubuyla sinemaya gitmek istiyoruz. Film seçiliyor, ama herkesin gözleri farklı bir yerde. O an “Hadi, film izleyelim!” diye bir bağırış duyduğumda vücudumun nasıl bir uyarılmaya maruz kaldığını bir düşünün. Üstelik içimden “Şimdi sinema biletlerini almak, yerleri rezerve etmek, hatta popkornu da almak lazım!” diye düşünüyorum. Kısa süre içinde ne kadar çok şey yapmam gerektiğini fark ediyorum. Tam olarak uyarılma ve tepki zincirine geçiş anı.
Peki ya bu uyarılmalar bazen pek de hoş olmayan şeylerden gelirse? Geçenlerde trafikteyim, her şey sakin, birden biri sinyalsiz şekilde önümdeki şeride geçmeye çalıştı. Vücudumun verdiği tepkiyi tam anlamıyla hissedebildim. Hemen “Dikkat et!” diyen bir iç ses belirdi. Ama aynı zamanda, şu düşünce de kafamı kurcaladı: “Bu kadar kısa sürede nasıl bu kadar çok şey hissedebilirim?”
Uyarılma: Hayatın Küçük, Biyolojik ve Sosyal Anlamları
Evet, uyarılma sadece biyolojik bir süreç değil, aslında hayatın her alanında karşımıza çıkıyor. Biolojik uyarılma dediğimizde, aslında beynin, kasların, organların ve duyularımızın devreye girdiği anları anlatıyoruz. O yüzden uyarılma nedir biyolojide sorusunun cevabı, bazen sadece “Biyolojik bir refleks” değil; aynı zamanda sosyal bir tepki ve hayatın her anına yayılan bir şey. Bazen bir arkadaşın şaka yaparken yaptığı ses, bazen de bir anlık rahatsızlık gibi dışarıdan gelen bir uyaran, beynimizin ve vücudumuzun verdiği bir tepkidir.
Sonuçta, bu kadar düşünceli ve mizahi bir yazıdan sonra, belki de hepimiz uyarılmanın ne olduğunu biraz daha iyi anlamışızdır. Ama iç sesimi durduramıyorum: “Peki, şu an uyandın, ne yapacaksın?”